พะเยาที่มั่นสุดท้ายของนกยูงคอเขียวไทย
…นกยูงเยื้องกรีดกรายกลางไพรกว้าง
แลสล้างงดงามชวนหรรษา
ทั้งไก่ฟ้าไก่ป่ากลางพนา
เมืองพะเยาแดนปักษานกยูงไทย…
ประพันธ์โดย: พงษ์พันธ์ วิเชียรสมุทร (อดีตรองผู้ว่าราชการจังหวัดพะเยา)
ประธานเครือข่ายองค์กรอนุรักษ์นกยูงพะเยา
3 พฤษภาคม 2562
นกยูง : สัตว์ป่า ที่สวยงาม มีเสน่ห์ และ สูงค่า เป็นสัญลักษณ์ความสดใส มีชีวิตชีวา จากเสียงร้องขับกล่อมอันไพเราะ และ ขนปีกแววมยุรา ที่มีลวดลายแต่งแต้ม หลากสีสัน จนดูน่าอัศจรรย์ นกยูง จึงปรากฏอยู่ในภาพเขียน บทกวี หัตถกรรม จิตรกรรม ท่าร่ายรำ และ ลัทธิความเชื่อ ของชนในดินแดนสุวรรณภูมิ ทั้งไทย พม่า ลาว จีน อินเดีย ในทางพระพุทธศาสนา คัมภีร์ไตรภูมิโลกวินิจฉยกถา ได้อธิบาย เมื่อครั้นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสวยพระชาติ เป็นพญานกยูง โดยอธิบายลักษณะโดยละเอียดของ นกยูงทอง ในนิบาตชาดก ปรากฎเรื่องราว ที่เกี่ยวกับนกยูง 2 เรื่อง คือ โมรชาดก และ มหาโมรชาดก
วัด พระธาตุ เจดีย์ ในพระพุทธศาสนา เราจะพบ ครุฑ สิงห์ พญานาค และ นกยูง บริเวณ หน้าบันอุโบสถ บันได ธรรมมาสน์ สัตตะภัณฑ์ แต่เชื่อว่า ไม่มีใครเคยเห็น พญานาค ครุฑ สิงห์ แต่ยังคงเห็นนกยูง เท่านั้น
นกยูง จึงเป็นสัตว์ที่เหลืออยู่ชนิดเดียว ในตำนานจนถึงปัจจุบัน
พะเยา เป็นดินแดนที่มีนกยูงมากที่สุดในประเทศไทย เหตุเพราะ พะเยามีสภาพภูมิประเทศภูมิอากาศ เหมาะกับถิ่นอาศัยของนกยูง รวมทั้ง ความเชื่อแต่บรรพบุรุษที่ว่า “ นกยูงเป็นของพญาลอ จึงเป็นนกศักดิ์สิทธิ์ ไม่กินไม่ฆ่า ไม่ทำร้าย” กอร์ปกับ คนพะเยามีนิสัยสงบเรียบร้อย เอื้อเฟื้อ อ่อนโยน เมตตากรุณา. ถึงแม้นกยูงจะเป็นสัตว์ระแวงภัย ตื่นตกใจง่าย แต่นกยูงก็สามารถอยู่ร่วมกับคนพะเยาได้อย่างสันติสุข จนกลายเป็น ความสัมพันธ์ของ คน นก ป่า
และนี่เอง นกยูงจึงกระจายพันธุ์อยู่ในทุกอำเภอ ของจังหวัดพะเยา จนเป็นที่มั่นสุดท้ายของนกยูง แห่งเมืองไทยนกยูงกับลิลิตพระลอ
ลิลิตพระลอ : วรรณกรรมล้านนาอมตะ สุดยอดของวรรณกรรมไทย ที่รจนารังสรรค์ขึ้นในสมัยกรุงศรีอยุธยา เรื่องราวของตำนานรักตำนานเศร้า หนึ่งชายสองหญิง ที่จบลงด้วยการตายของ พระลอ พระเพื่อน พระแพง
แม้นไม่อาจทราบว่า วรรณกรรมนี้มาจากจินตนาการ หรือ เค้าโครงเรื่องจริง แต่วรรณกรรมหลายเรื่อง ก็มาจากเรื่องจริงผสมกับจินตนาการของผู้ประพันธ์ เฉกเช่นเดียวกับ การเกต ในบุพเพสันนิวาส หรือ แม่พลอย ใน สี่แผ่นดิน ที่ตัวละครมีทั้งจากจินตนาการและตัวตนจริงในประวัติศาสตร์ ที่โลดแล่นในวรรณคดีหรือนวนิยายนั้น เช่นเดียวกัน หลายคนยอมรับว่า พระเพื่อน พระแพง แห่ง เมืองสรอง ในวรรณคดีลิลิตพระลอ ยังคงปรากฏหลักฐานจนถึงปัจจุบัน ในอำเภอสอง จังหวัดแพร่
จึงทำให้เป็นที่สงสัยว่า พระลอ แห่งเมืองแมนสรวง อยู่ที่ใด
ในจังหวัดพะเยา พบ โบราณสถาน ริมแม่น้ำอิงแห่งหนึ่ง มีร่องรอยประวัติศาสตร์แสดงถึงความเจริญรุ่งเรืองมาก่อนนับร้อยปี ชื่อ เวียงลอ ตั้งอยู่ในอำเภอจุน จังหวัดพะเยา แม้บัดนี้ยังคงเรียกสถานที่นั้นว่า เมืองลอ หมู่บ้านลอ และ ตำบลลอ จนถึงปัจจุบัน ยิ่งน่าฉงนใจมากขึ้น เมื่อโบราณสถานโบราณวัตถุ ที่พบใน เมืองสรอง (อำเภอสอง จังหวัดแพร่) มีอายุรุ่นราวคราวเดียวกับ เวียงลอ ในอำเภอจุน จังหวัดพะเยา
ปกติการเอ่ยพระนามกษัตริย์จะเรียกเมืองนั้นด้วย ฉะนั้น กษัตริย์ที่ครองเมืองลอจึงเรียกว่า พระลอ พญาลอ เฉกเช่นเดียวกับ กรุงศรีอยุธยา เรียก พระเจ้ากรุงศรีอยุธยา กรุงหงสาวดี เรียก พระเจ้ากรุงหงสาวดี กรุงอังวะ เรียก พระเจ้ากรุงอังวะ เป็นได้หรือไม่ว่า พระลอ คือ กษัตริย์เวียงลอ ในอำเภอจุน จังหวัดพะเยา
วรรณคดีลิลิตพระลอ กล่าวว่า ปู่เจ้าสมิงพราย ร่ายเสกมนต์ โดยใช้ ไก่มาลวงให้พระลอ ตามไก่เพื่อไปยังเมืองสรอง จึงเรียกว่า. พระลอตามไก่ไก่พระลอ คือ ไก่ หรือ นกยูง กันแน่
เพราะบทในวรรณคดีที่ว่า “ ขนเขียวลายเลื่อมสะพัด ปีกสลับเบญจรงค์” เป็นรูปพรรณของนกยูง ที่มีขนสีเขียว และมีปีกหลากสีสวยงาม 5 สี จึงน่าจะเป็น นกยูง มากกว่า ไก่
หรือในสมัยก่อน เรียกสัตว์ชนิดนี้ว่า ไก่ เพราะอาจยังไม่บัญญัติศัพท์ว่า “นกยูง” ซึ่งรับกับความเชื่อของคนพะเยา ที่ถ่ายทอดมาแต่บรรพบุรุษว่า นกยูง เป็น ไก่ของพญาลอ
ลิลิตพระลอกล่าวต่อว่า พระลอตามไก่ เอาไก่จำ และจำไก่ น่าแปลกที่ ด้านทิศใต้ของเมืองลอ ในปัจจุบันยังคงมีหมู่บ้านหนึ่ง ตั้งริมเขา และ มีนกยูงอาศัย ชื่อว่า บ้านจำไก่ อยู่ในอำเภอดอกคำใต้ จังหวัดพะเยา
หากพิเคราะห์สภาพพื้นที่ จากสถานที่ตั้งและสภาพภูมิประเทศ แล้ว จะพบว่า เส้นทางคมนาคมจาก เวียงลอ อำเภอจุน จะผ่านอำเภอดอกคำใต้ อำเภอเชียงม่วน จังหวัดพะเยา สู่ อำเภอสอง จังหวัดแพร่ พอดี นอกจากเป็นเส้นทางคมนาคมในอดีตจนปัจจุบันแล้ว ยังเป็นทิวเขาแห่งป่าเวียงลอ อุทยานแห่งชาติภูนาง อุทยานแห่งชาติแม่ยม และเป็นถิ่นอาศัยของนกยูงตลอดแนวเหมือนกัน นี่แหละ นกยูง กับ ลิลิตพระลอ และ พะเยา..ที่มั่นสุดท้ายของนกยูงไทย
